De cabarettraditie van Praag

Een stad met een eigen variététheater

Praag importeerde het cabaret niet zomaar. In de decennia vóór de Tweede Wereldoorlog bouwde de stad haar eigen traditie op van revue, lied en komisch theater, grotendeels in het Tsjechisch, met een mix van jazz, clownerie en actuele humor. Bezoekers komen daar vandaag maar weinig van tegen, omdat zoveel ervan afhing van de taal. Maar het verklaart waarom het idee van een avond met liedjes, sketches en dans aan een tafeltje hier zo vertrouwd aanvoelt. Twee namen tellen het zwaarst: het Bevrijde Theater uit het interbellum en het Semafor-theater, opgericht in 1959.

Het Bevrijde Theater

Osvobozené divadlo, het Bevrijde Theater, werd in 1926 opgericht als de theaterafdeling van Devětsil, een vereniging van Tsjechische avant-garde kunstenaars. Het vroege werk putte uit het dadaïsme, het futurisme en de Tsjechische stroming die Poetisme heet, en legde nieuwe nadruk op belichting en op contact tussen acteurs en publiek. Het bracht moderne auteurs als Apollinaire, Jarry en Cocteau op de planken naast eigen stukken. Het theater bleef actief tot 1938 en was een belangrijk onderdeel van het culturele leven van de Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek.

V+W en de Vest Pocket Revue

In 1927 traden twee rechtenstudenten, Jiří Voskovec en Jan Werich, op met hun eigen voorstelling, de Vest Pocket Revue, een montage van dadaïstische grappen, intellectuele humor en jazzliedjes. Het was een sensatie, en het duo sloot zich aan bij het gezelschap. De pianist en componist Jaroslav Ježek voegde zich datzelfde jaar bij hen, en zijn door jazz beïnvloede liedjes werden essentieel voor het theater. Voskovec en Werich, simpelweg bekend als V+W, droegen clownsmaskers geïnspireerd op de Fratellini-clowns en leidden het theater later zelf.

Forbíny en actuele humor

Een van de uitvindingen van het Bevrijde Theater was de forbína, een geïmproviseerde dialoog op het voortoneel vóór het doek, vaak als reactie op politieke en culturele gebeurtenissen van de dag. De vroege programma's waren los van opzet, gebouwd op improvisatie en op de reacties van het publiek. Vanaf 1932 werden de stukken openlijk politiek en waarschuwden ze tegen het nazisme, wat censuur en klachten opleverde. Het theater werd in november 1938 gesloten en keerde na een korte naoorlogse heropleving niet meer terug.

Semafor en de kleine vormen

Een nieuwe generatie Praagse podiumkunsten deed haar intrede met Semafor, in 1959 opgericht door Jiří Suchý en Ferdinand Havlík. De naam is een acroniem van Sedm Malých Forem, zeven kleine vormen, die muzikale komedie, poëzietheater, liedgeschiedenis, jazz, beeldende kunst, film en een vrij genre omvatten. Semafor was het startpunt voor vele Tsjechische musici, onder wie Karel Gott en Hana Hegerová, en Suchý trad er decennialang op. Het biedt dezelfde mix van lied, komedie en muziek die de interbellumpodia van de stad kenmerkte.

Buren in Wenen en Krakau

De Praagse scène groeide op temidden van naaste verwanten. In Wenen inspireerde het Franse model het Jung-Wiener Theater zum lieben Augustin, gehuisvest in het Theater an der Wien, en in de jaren twintig traden artiesten als Fritz Grünbaum en Karl Farkas op in het Kabarett Simpl. In Krakau wordt het literaire cabaret Zielony Balonik, in de laatste jaren van de Poolse Delingen opgericht door plaatselijke dichters, schrijvers en kunstenaars, beschouwd als de oorsprong van het Poolse kabaret. Elke stad nam het Parijse idee van lied en satire aan tafel over en maakte het lokaal, zoals Praag deed met V+W.

Van satire naar spektakel

De hedendaagse internationale shows in Praag bevinden zich aan het andere uiteinde van het spectrum dan V+W. Waar het Bevrijd Theater afhankelijk was van Tsjechisch woordspel en politiek, leunt een decennia-revue op kostuums, choreografie en muziek die iedereen herkent. Dat maakt haar toegankelijk voor bezoekers, ten koste van de lokale scherpte. Als de geschiedenis aanspreekt, zoek dan naar archiefopnamen van Ježeks liederen, die nog steeds worden heruitgebracht; voor de avond zelf legt de dansgids uit welke stijlen een revue ontleent.

Lees verder: Dansrages van de twintigste eeuw